‘’Hazır Cevap’’ projesiyle öğrencilere güvenilir bilgiye erişim fırsatı

Boğaziçi Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği öğretim üyesi Prof. Dr. Tunga Güngör ve Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Bölümü Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Dr. Günizi Kartal ortaöğretim öğrencilerinin internette güvenilir bilgiye erişimi için uyarlamalı bir soru-cevap sistemi geliştirdiler. ‘’Hazır Cevap’’ adlı proje, öğrencilerin Internet’te aradıkları bilgileri güvenilir kaynaklardan Türkçe dilinde bulmalarını sağlamayı hedefliyor. Yapılan deneyler sonucunda Hazır Cevap sisteminin doğru bilgiye ulaşma performansının Google’dan daha iyi sonuç vermesi dikkat çekiyor.

Öğrencilerin bilgi isteklerini yani sorularını güvenilir kaynaklar kullanarak karşılayan, yabancı dildeki kaynaklardan yararlanmalarını sağlayan ve oluşan sonuçları tutarlı bir şekilde birleştirerek öğrenciye özet olarak sunan bir soru cevaplama sistemi oluşturan Tunga Güngör ve Günizi Kartal’dan geliştirdikleri ‘’Hazır Cevap’’ projesine dair bilgi aldık.

Elektronik ortamda ve ağ ortamında yer alan kaynakların sayısı ve bu kaynakların içerdiği bilgilerin kapsamının hızlı bir şekilde arttığına dikkat çeken Güngör ve Kartal, bilgi taleplerini karşılayan arama motorları benzeri çeşitli teknolojilerin belirli bir alana göre özelleştirilmemiş olmalarından ve doğal dil işleme yöntemlerinden çok sınırlı ölçüde yararlanmalarından dolayı yetersiz kaldıklarını belirtiyorlar.

Bu yüzden öğrencilerin sorularını, müfredatı içermesi bakımından Milli Eğitim Bakanlığı’nın Eğitim Bilişim Ağı (EBA) ve Wikipedia gibi kaynakları kullanarak karşılayan, yabancı dildeki (İngilizce) kaynakları Türkçe’ye çevirerek yararlanmalarını sağlayan ve oluşan sonuçları tutarlı bir şekilde birleştirerek öğrenciye özet olarak sunan bir soru cevaplama sistemi geliştirdiklerini aktarıyorlar.

Güngör ve Kartal, Internet’te herkesin arama yapabildiğini ancak belli arama ve okuma stratejilerini izleyen ve güvenilir kaynağı güvenilir olmayandan ayırabilen deneyimli kullanıcıların aradıkları bilgiye ulaşabildiğini belirtirken, bu süreçte İngilizce diline hakim olmanın önemini anımsatıyorlar.

Lise ve ortaokul öğrencilerinin ihtiyaç duydukları durumlarda öğrencilere fayda sağlamayı amaçlayan Hazır-Cevap sistemi Internet’te belli ders konularında arama yapıp aradıkları bilgiyi bulamayanlara yardımcı olmayı amaçlıyor.

Milli Eğitim Bakanlığı’nın Fatih projesi kapsamında yaptığı çağrı ve izleyen süreç sonucunda hazırlanan Hazır Cevap projesi kapsamında Biyoloji ve Coğrafya dallarını kapsayan 2000’er soru üreten proje ekibi, 10. sınıfta okuyan bir grup öğrenciyle yaptıkları pilot çalışmada olumlu sonuçlara ulaştı. Günizi Kartal ve Tunga Güngör’den Hazır Cevap projesini dinledik.

 Öncelikle Hazır-Cevap projesi nasıl ortaya çıktı?

Günizi Kartal- Tunga Güngör: Fatih Projesi ortaya çıktığı zaman, akıllı tahtalar ve tabletlerden ibaret olan bir donanım projesi gibi ele alındı. Donanım sadece işin bir kısmıydı, diğer kısmı yazılım ve daha da önemlisi tüm bu bilgilerin nasıl bir araya getirileceği ve öğrenmenin desteklenmesi konusunda nasıl kullanılacağıydı. Projenin bu noktası yetersiz kalmıştı. O noktada TÜBİTAK, Fatih Projesi kapsamında içerik anlamında malzemenin geliştirilmesine yönelik bir çağrı yaptı. Bu çağrı sistem geliştirmeye yönelik bir çağrıydı. Bizim geliştirdiğimiz projenin eğitsel katkısı ya da motivasyonu ise öğrencinin Internet’te aradığını bulması ve kaliteli kaynaklarda bulmasına yönelik oldu.

Internet’te inanılmaz zengin bir içerik var ancak Internet’in dili İngilizce. Eğer İngilizceyi çok iyi bilmiyorsanız bu kaynaklardan faydalanamıyorsunuz. Bizim lise düzeyi öğrencilerimizin de İngilizce seviyelerinin çok iyi olduğunu söyleyemiyoruz. Dolayısıyla projemiz üç temel ihtiyaca yönelik gelişti;  

İlki kaliteli bilgi kaynağına ulaşmak ve güvenilir kaynaktan tutarlı bilgiyi edinmek, ikincisi bilgiyi ararken normal bir arama motoruna kelimeyi yazarak değil soru cümlesini yazarak soru sormak ve son olarak doğal dili çevirme/işleme yönüyle İngilizce kaynaklardan Türkçe’ye çevrilmiş bilgiye ulaşmak, bir başka ifadeyle İngilizce kaynakların Türkçe’ye çevrilmiş haline ulaşabilmek.

Geliştirdiğimiz sistemin önemli yönü, Türkçe olması. Soru-cevap sistemi dünyada geliştiriliyor ama Türkçeyi dil olarak kullanan kısıtlı sayıda çalışma var, dolayısıyla bu alanda yapılan çalışmalara katkı sunmayı hedefliyoruz.

Hazır Cevap sisteminin doğru bilgi performansı Google’dan daha başarılı

Sistemin çıktılarını görmek üzere bazı deneyler de yaptınız, nasıl sonuçlara ulaştınız?

Birkaç aşamadan oluşan deneyler yaptık.  İlki; öğrenci soruyu sisteme verince sistemin getirdiği dokümanların ne kadar doğru olduğunu ölçtük. Google ile karşılaştırdığımızda bizim sistemin biraz daha başarılı çıktığını gördük. Örneğin ‘’Türkiye’nin en büyük ovası neresidir ?’’ diye sorulduğunda bizim sistemin getirdiği, içinde cevap olan dokümanların sayısı Google’da arattığımızda bulacağımız, doğru cevabı içeren doküman sayısından daha fazla.

İkinci aşamada sistem arama sonucu ilgili dokümanları bulduktan sonra, bunları birleştirip tek bir özet çıkarıyor. Biz bu özetin ne kadar iyi bir cevap içerdiğini ve soruyla ilgili ne kadar ek bilgiyi kapsadığını da ölçtük. Üçüncü aşamada ise pilot çalışmayı gerçekleştirdik.

Bu pilot çalışma için Coğrafya ve Biyoloji alanlarından 2000’er soru ürettik. Özellikle bu iki alanı seçtik çünkü her iki dal daha sözel açıklamaların bulunduğu alanlardı. Bu alanlarda açık uçlu sorular ve tek cevaplı sorular çalıştık. Bu soruları EBA’dan indirdiğimiz Coğrafya ve Biyoloji kitaplardan ve YGS sınavlarına hazırlık kitaplarından faydalanarak ürettik. Ayrıca Türkçe dilinde orijinal algoritmalar geliştirdik. Bu çerçevede soru cümlesinin temel anlama hizmet eden parçasını ayırarak önemli yerlerin ağırlığını arttıran ve daha sonra arama yapma imkânı veren bir sistem geliştirilmiş oldu.

Öğrenciler kendi ürettikleri sorulara aldıkları yanıtların doğruluğunu değerlendirdi

İlişkili olduğumuz liselerden gerekli izinleri alıp öğrencilerle görüştük. Buradaki amacımız ‘’Öğrenciler nasıl sorular soruyor’’u görmek ve geliştirmiş olduğumuz sistemin sadece ders ve referans kitaplarından üretilmiş sorularla değil de öğrencilerin bu konularda sorduğu gerçek sorularla nasıl bir performans gösterdiğini test etmekti.

Öğrencilerden açık uçlu ve tek cevaplı sorular yazmalarını istedik. Herkes üçer soru yazdı. Öğrenciler soruları kendisi formüle etti ve sonuçları da kendileri değerlendirdi. Biyoloji dalında tek cevaplı yanıtlarda %86, açık uçlu yanıtlarda ise %82 oranda doğruluk payı olduğu ortaya çıktı.  Coğrafyada bu oran biraz daha düşüktü. Zira biyolojide coğrafyaya kıyasla daha spesifik terimler kullanıldığı için, örneğin ‘’Mitoz bölünme’’ gibi, sorulara gelen cevapların doğruluğu daha yüksek olabiliyor.

Bizim için burada ilginç olan öğrencilerin görüşleriydi. Öğrencilere ‘Hazır Cevap bütün dersler için mükemmel şekilde çalışıyor olsa bu sistemle ne yapardınız?’’ diye sorduk. %77 civarında ‘’Sınavlara çalışırken ve ödev yaparken kullanırım’’ cevabını verdiler. ‘’Genel bilgilendirme için kullanırım’’ diyenler %53 civarı çıktı. Bu da projeyi yararlı bulduklarını gösteriyor.

Hazır Cevap sistemini öğrenciler şu anda kullanabiliyorlar mı?

Proje ticari bir ürün haline gelmedi. Ancak önemli bir veri tabanımız ve soru kaynaklarımız mevcut. Projenin şu anda biraz daha araştırma ve yazılım çalışmasına ihtiyacı var.  

 

Haber ve fotoğraflar: Ö.Duygu Durgun /Kurumsal İletişim Ofisi


Tarih: 25 Nisan 2017