Boğaziçi Üniversitesi’ne katılan ödüllü akademisyen Anıl Doğan hücreyi ve yaşlanmayı araştırıyor

Boğaziçi Üniversitesi Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü Dr. Öğretim Üyesi Şükrü Anıl Doğan’ın bu yıl Avrupa Moleküler Biyoloji Örgütü’nün (EMBO) Yerleşim Desteği Ödülü’nü almaya hak kazanmasıyla Boğaziçi Üniversitesi Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü, Türkiye'de en fazla EMBO Installation Grant'e sahip öğretim üyeli bölüm haline geldi. Tersine beyin göçünü önlemek üzere aralarında Türkiye’nin de yer aldığı çeşitli ülkelerdeki ‘’yükselen yıldız araştırmacılar’’a destek amacıyla verilmekte olan EMBO Yerleşim Desteği ödülünün sahibi genç araştırmacı Doğan, mitokondri, yaşlanma ve yaşlanmayla ilgili hastalıklar, serbest radikaller üzerine çalışıyor. Şükrü Anıl Doğan’dan projeleri üzerine bilgi aldık.

Dünyanın alanında en önemli ve prestijli organizasyonlarından olan EMBO (European Molecular Biology Organization)'nun 2018 yılında yerleşim desteği verdiği 10 kişi arasında Boğaziçi Üniversitesi Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü Dr. Öğr. Üyesi Şükrü Anıl Doğan da bulunuyor.

Şimdiye dek 103 kişiye verilen desteğin bu yılki kazananlarından beşi Türkiye'den. Doğan'ın da hibe kazanmasının ardından Boğaziçi Üniversitesi Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü, Türkiye'de en fazla EMBO Yerleşim Desteği ödülüne sahip öğretim üyeli bölüm haline geldi.

Mitokondri, yaşlanma ve yaşlanmayla ilgili hastalıklar, serbest radikaller gibi alanlarda çalışmalar yapan Şükrü Anıl Doğan ile geçmiş, güncel ve gelecek projeleriyle ilgili konuştuk.

Biraz kendinizi tanıtır mısınız bize?

2005 yılında Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nden Moleküler Biyoloji ve Genetik alanında lisans diplomamı almamın ardından aynı üniversitede yüksek lisansımı tamamladım. 2009 yılında Köln Üniversitesi'nde "Cluster of Excellence on Cellular Stress Responses in Aging-Associated Diseases" enstitüsünde (CECAD) doktoraya başlayıp 2014 yılında bitirdim. Doktoramın ardından Cambridge Üniversitesi'nde MRC Mitochondrial Biology Unit'te (MRC Mitokondri Biyolojisi Birimi) doktora sonrası çalışmamı yaptım. Daha sonra da 2018 Ekim ayında Boğaziçi Üniversitesi'nde doktor öğretim üyesi olarak göreve başladım. Yüksek lisans ile doktora tezim ve doktora sonrası çalışmalarım hep mitokondri üzerineydi. Hala da bu alanda çalışmalar yapıyorum. Ben zaten EMBO'nun "Long-Term Fellowship" (uzun dönemli burs) desteğini alarak Cambridge'e gitmiştim. Daha Türkiye'ye dönmeden önce de EMBO Installation Grant (Yerleşim Desteği) projesine başvurmuştum. Boğaziçi'nde çalışmaya başladıktan kısa bir süre sonra da bu desteği almaya hak kazandığımı öğrendim.

Neden Boğaziçi'ni tercih ettiniz?

Geri döndüğümde Türkiye'nin belli başlı birçok üniversitesiyle görüştüm ama Boğaziçi'nin araştırma olanakları benim için en iyisiydi. Fare çalışmaları konusunda Boğaziçi'nin daha fazla kaynağı vardı. Bu yüzden de Boğaziçi'ni tercih ettim. Geldiğimden beri de görüyorum ki çok iyi bir tercih yapmışım.

EMBO nedir? Ne alanlarda çalışırlar?

EMBO Avrupa'nın en prestijli organizasyonlarından biri. Çok çeşitli konferanslar, çalıştaylar düzenleyen; araştırmacılara fon sağlayan bu organizasyon, moleküler biyoloji alanında çok önemli. Benim daha önce aldığım uzun dönemli bursun yanı sıra EMBO'nun "Installation Grant" adlı bir programları da var. Bu program sayesinde Avrupa'nın seçilen ülkelerindeki bir nevi "yükselen yıldız" araştırmacılara laboratuvarlarını kurmak veya geliştirmek için "yerleşim desteği" veriliyor. Tersine beyin göçünü engellemek için seçilen bu ülkeler arasında Çekya, Estonya, Litvanya, Polonya, Portekiz ve Türkiye bulunuyor. Bu program sonucunda her yıl seçilen 10 araştırmacıya yıllık 50 bin, toplamda 250 bin Avro değerinde hibe veriliyor. Ama en önemlisi de bu hibenin sahipleri EMBO'nun iletişim ağına dahil olma fırsatı elde ediliyor.

Siz hangi alanlarda çalışıyorsunuz? Çalışmalarınız hakkında kısaca bilgi verir misiniz?

Mitokondri üzerine çalışıyorum. Mitokondri neredeyse tüm hücrelerimizde bulunan ve asıl görevi enerji üretmek olan bir organeldir. Mitokondriyle ilgilenmemin en büyük sebebi enerji üretmek gibi çok önemli bir görevi olan bu organeldeki herhangi bir bozukluğun çok çeşitli hastalıklara ve hatta yaşlanmaya yol açmasıydı. Benim çalışmalarım da ne tür etkenlerin bunlara yol açtığı üzerine yoğunlaşıyor. EMBO'ya önerdiğim projedeyse mitokondrinin hücrenin geri kalanıyla nasıl iletişim kurduğuyla ilgiliydi. Mitokondrideki bozukluklar hücrenin geri kalanıyla paylaşılıyor, mitokondri de kendini ve hücreyi iyileştirmeye çalışıyor. Benim yapmak istediğim çalışma mitokondriden yayılan bu sinyalleri ve bu söz konusu sinyalleri etkinleştiren bazı moleküler yolakları yaşlanma ve yaşlanmayla ilgili hastalıklar bağlamında sistematik olarak incelemek. Yaşlanma ile ilgili hastalıklar dediğimde Alzheimer, Parkinson hastalığı gibi nörodejeneratif hastalıklardan kansere kadar birçok hastalık giriyor işin içine.

Özellikle de serbest radikallerle çalışıyorum. Mitokondri "oksidatif fosforilasyon" süreciyle oksijen kullanarak enerji üretir. Bu süreç sonucunda enerjinin yanı sıra serbest radikaller de ortaya çıkar. Bu konudaki yaygın görüş ise serbest radikallerin sağlıksız ve kötü olduğuydu. İnsanların antioksidan almak istemelerinin sebebi de bu serbest radikallerin sayısını azaltmak istemeleriydi. Yaptığım çalışmalar ise bu serbest radikallerin aslında her zaman kötü olmadığını, bize zarar vermeye çalışmadığını; mitokondriden sinyal taşıdıklarını da gösterdi. Bu serbest radikaller de hücreye yardım etmeye çalışıyor gibi düşünebiliriz. Yani serbest radikaller her zaman kötü değildir, "iyi" oldukları durumlar da vardır. Benzer şekilde, gereksiz antioksidan kullanımının bize yararı olmadığı gibi zararı bile dokunabilir.

Ne kadar sürecek bu projeniz?

Hazırlayıp sunduğum projeyi beş yıllık olarak sunmuştum. Önümüzdeki beş yıl içerisinde de projeyi tamamlamak istiyorum. Bu araştırmadan bulduğum sonuçların da bana yine mitokondriyle ilgili ama farklı olgulara dair yeni çalışmaları alanları açmasını umut ediyorum.

EMBO'dan aldığınız bu destekle kendi laboratuvarınızı mı kuracaksınız?

Evet, kendi laboratuvarımı kuracağım. Bunun dışında sarf malzemesi almak, laboratuvarda çalışacak öğrencilere maaş vermek için de yine bu fondan yararlanacağız. Laboratuvar çalışmalarına da başladım. Bunun dışında diğer yerleşim desteği alan kişilerle birlikte çeşitli çalıştaylar ve konferanslar düzenleyebileceğiz.

Gelecekte de mitokondri üzerine çalışmaya devam mı edeceksiniz?

Kariyerimin büyük bir kısmında mitokondriyle çalıştım ve onunla devam etmek istiyorum. Şu anda özel olarak serbest radikaller üzerine odaklanıyorum ama ileride mitokondriden çıkan farklı sinyaller üzerine çalışmaya devam edebilirim. Şu anki çalışmalarım yaşlanmayla ilgili değil, daha çok sağlıkla ilgili. Daha sonra yaşlanmayla ilgili çalışmalara da devam etmek isterim.

 

Söyleşi: Elif Sarmış | Kurumsal İletişim Ofisi

Fotoğraflar: Kenan Özcan