Eğitimin gazete haberlerine yansıyan yüzü

Boğaziçi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Zeynep Kızıltepe’nin yürüttüğü ‘’1923-1950 Döneminde Eğitimin Yazılı Basına Yansıyan Yüzü’’ başlıklı araştırması sonuçlandı. Araştırma, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş tarihi olan 1923’ten başlayarak tek parti yönetiminin son bulduğu 1950 yılına kadar olan dönemde, ulusal ve yerel gazetelerde eğitim konusunda çıkan haberlerin saptanması, sınıflandırılması ve analizini kapsıyor. Türkiye’de eğitim ve öğretim zihniyet dünyasını medya üzerinden okuyan araştırmaların eksikliği göz önüne alındığında bu çalışma bu yönde önemli bir adım olarak karşımıza çıkıyor.

 

 ‘’İstanbul’da ilk mekteplerde okumağa çalışan 6000 tane aç Türk yavrusu vardır. Gene İstanbul’da bir milyona yakın insan vardır. Fakat İstanbul’da bu 6000 çocuğa yardım edecek sekiz, on müessese, birkaç hayırperver zengin yok mu?’’…

16 Ocak 1929 tarihli Cumhuriyet gazetesi ‘’Soruyoruz’’ başlığıyla yaptığı haberle okul çağında ve ihtiyaç sahibi yoksul çocuklara işte bu cümlelerle dikkat çekiyor.Prof. Dr. Zeynep Kızıltepe’nin yürütmüş olduğu  ‘’1923-1950 Döneminde Eğitimin Yazılı Basına Yansıyan Yüzü’’ araştırmasında karşımıza çıkan bu kupür yalnızca bir örnek.

Basın tarihimizde eğitim konulu haberlere ne kadar ve nasıl yer verildiğini araştıran ve bu alanda yapılmış öncü çalışmalardan biri olan ‘’1923-1950 Döneminde Eğitimin Yazılı Basına Yansıyan Yüzü’’ başlıklı araştırmanın sonuçlarına göre, 27 yıl zarfında yukarıdaki örneğin dışında toplam 1.121 adet eğitim konulu haber gazete sayfalarında kendine yer bulmuş.

Değişen siyasal, sosyal ve ekonomik koşullarla eğitimin basında yer alma ilişkisini irdeleyen araştırma, Türkiye’de eğitim tarihi üzerine olan alanyazınına farklı bir bakış açısı sunuyor.

Türkiye’de eğitim ve öğretim zihniyet dünyasını medya üzerinden okumaya çalışan çalışmaların eksikliğine dikkat çeken Prof. Dr. Kızıltepe, gazete haberlerinin dönemin ideolojisini, zihin yapısını yansıtması bakımından önemli olduğunun altını çiziyor.

Prof. Zeynep Kızıltepe’nin proje asistanı Faruk Yalçın ile birlikte yürüttüğü araştırmada ulusal gazeteler arasında Cumhuriyet, Hakimiyeti Milliye (sonraki adıyla Ulus), Vatan ile yerel gazetelerden İçkale (Diyarbakır), Doğu (Erzurum), Halk (Trabzon), Yeni Asır (İzmir) ve İskenderun’da çıkmakta olan İskenderun gazeteleri yer alıyor.

1923-1950 yılları arasındaki dönemde basında eğitim konusunda çıkan haberleri Internet, Taksim Atatürk Kitaplığı ve Beyazıt Devlet Kütüphanesi arşivlerinde yapılan çalışmalar sonucunda bir araya getirdiklerini belirten Prof. Dr. Kızıltepe, bu çalışma kapsamında Cumhuriyet kurulduktan sonra gerçekleşen eğitim reformlarının basına ne kadar ve nasıl yansıdığını görmeyi amaçladıklarını belirtti.

Araştırmaya dahil edilen basın yansımaları, 1928'den yani Harf Devrimi’nden sonra yayınlanan gazetelerden toplanmış. Bu tarihten önceki tarihlerdeki gazetelerin eski Türkçe olduğunu belirten Prof. Dr. Kızıltepe projede yer alan asistanı Kemal Baştuji ile birlikte 1921-28 tarihleri arasında eski Türkçe yayınlanan gazeteleri de taradıklarını ifade etti.

Araştırma, parti programlarında eğitimin yeri, eğitime ayrılan bütçe, eğitimin laikleştirilmesi, öğrenci-öğretmen sayısı, okul sayısı gibi konularda yaşanan dönüşümün basına nasıl ve ne sıklıkla yansıdığını ortaya çıkarırken bu dönüşümün sosyal-siyasal olay ve olgularla ilişkisi çerçevesinde eğitimin algılanışı açısından önemli ipuçları sunuyor.

Prof. Dr. Zeynep Kızıltepe ‘’1923-1950 Döneminde Eğitimin Yazılı Basına Yansıyan Yüzü’’ araştırmasının ardından, 1950-1970 dönemini incelemeye başladıklarını belirtiyor ve bu ilk çalışmanın önce makale ardından kitaba dönüştürme çalışmalarına da başladıklarını ekleyerek, araştırmadan bazı dikkat çekici sonuçları şöyle özetliyor:

Söz konusu dönemde eğitim ile ilgili çıkan haber sayısı toplam 1.121.

Eğitimle ilgili haberlerin çoğunlukla birinci sayfada yer almayıp diğer sayfalarda yer alıyor.

En fazla eğitim haberi Cumhuriyet gazetesinde (474 haber) yer alırken Hakimiyeti Milliye’de 140, sonraki adıyla Ulus gazetesinde 338, Vatan’da ise 115 eğitim haberine yer veriliyor. Hakimiyeti Milliye ve Cumhuriyet gazetelerinin hükümetin yayın organı niteliğinde olması nedeniyle sürekli halkı bilgilendirme görevi üstlendikleri görülüyor.

Taranan gazetelerde ilk yıllarda haber yazımında bazı dilbilgisi bozuklukları ve Türkçe yazım hataları (örneğin Türk’çe) olmakla birlikte bu hatalar zamanla kayboluyor. Dil Osmanlıca kelimelerden sadeleşiyor.

Haber dili, ilk yıllarda birinci tekil ve birinci çoğul olarak kullanılıyor (‘’Fakir yavrularımız, muallimlerimiz’’ …)

Konu başlıkları açısından bakıldığında eğitim haberlerinin en fazla Okullar kategorisinde yayınlandığı görülüyor. Toplam 153 haberin yer aldığı bu kategoride eğitim bütçesi, okullar, fakir öğrenciler gibi başlıklarda haberlerin yapılmış olduğu izleniyor.

Taranılan haberlerde halkın ve öğrencilerin beslenme ve beden sağlığına, eğitimin bir parçası olarak önem verildiği görülüyor.

Bale okulu, itfaiye mektebi, matbaacılık mektebi gibi meslek ve sanat okullarının açılış haberlerine sıklıkla yer veriliyor.

Haber konuları arasında Halk Eğitimi kategorisinde Millet Mektepleri, Halkevleri, kurslar, halkevlerindeki etkinlikleri kapsayan 139 haber, Milli-laik Eğitime Geçiş kategorisinde ise 48 haber yapıldığı görülüyor. Harf Devrimi’ni konu alan haber sayısı ise 23. Halk eğitimi ile ilgili haberlerin fazla olması, Cumhuriyet değerlerinin halka benimsetilmesi ve tanıtılmasının bir yolu olarak görülmesiyle yakından ilgili.

‘’İlköğretim davası’’, ‘’Okuma yazma seferberliği’’, ‘’Okuma savaşımız’’ gibi haber başlıklarının savaş terminolojisinden alındığını gözlemliyoruz.

Dikkatimizi çeken bir başka olgu da, o dönemde basının haberleri yansız, tarafsız ve olduğu gibi vermesi. Günümüzdeki gibi sansasyonel ifadelere, yorumlara başvurulmaması
  •  
  •  

  • Söyleşi ve fotoğraflar: Özgür Duygu Durgun / Kurumsal İletişim Ofisi