Hrant Dink’i Anma Konferansı, Eleni Varikas’ı konuk etti

Boğaziçi Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü, Sosyoloji Bölümü ve Tarih Bölümü tarafından 2008 yılından bu yana düzenlenen, “Hrant Dink Anısına İnsan Hakları ve İfade Özgürlüğü Konferansı” bu yıl, 8 Ocak’ta Albert Long Hall’de gerçekleşti. Konferansın bu seneki konuğu olan Paris Sosyoloji ve Siyaset Araştırmaları Merkezi (CRESPPA) araştırmacısı Prof. Dr. Eleni Varikas, “Dünyanın Dışlanmışları: Parya Suretleri” başlıklı bir konuşma yaptı.
Kenan Özcan

19 Ocak 2007’de öldürülen gazeteci Hrant Dink’in anısını yaşatmak üzere Boğaziçi Üniversitesi tarafından 2008 yılında başlatılan “Hrant Dink Anısına İnsan Hakları ve İfade Özgürlüğü Konferansı,” her sene geleneksel olarak insan hakları ve ifade özgürlüğü alanlarına katkıları ile tanınan konuşmacılar tarafından veriliyor. Bugüne dek konferansa Hint yazar Arundhati Roy, İngiliz avukat Sir Geoffrey Bindman, Kanadalı gazeteci ve yazar Naomi Klein, politikacı Michael Cashman, aktivist ve siyaset bilimci Rabab El-Mahdi, filozof ve tarihçi Noam Chomsky, sosyolog Loic Wacquant, Amerikalı insan hakları savunucusu ve yazar Angela Davis, Hint çevreci ve yazar Vandana Shiva, tarihçi Ronald G. Suny, Fransız düşünür Étienne Balibar, Filistinli avukat ve yazar Raja Shehadeh katıldı.

Konferansın bu seneki konuşmacısı olan ve feminizm, siyasi modernlikte toplumsal cinsiyet, toplumsal hiyerarşiler, ırkçılık gibi konularda pek çok kitabı ve makalesi bulunan Prof. Dr. Eleni Varikas; siyaset bilimci Hannah Arendt’in analizlerinde de yer alan “parya” metaforunu kullanarak sosyal gruplar üzerinde uygulanan ayrımcılığın mantığına dair bir eleştirel bir analiz sundu. 

Etkinliğin açılış konuşmasını yapan Boğaziçi Üniversitesi Sosyoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Meltem Ahıska, “Hrant Dink Anısına İnsan Hakları ve İfade Özgürlüğü Konferansı”nın bu sene 13. kez yapıldığını vurguladı. Meltem Ahıska, yapılan konuşmaların toplumda dışlanmış grupların adaletsizlik, eşitsizlik gibi kavramlara karşı sesleri ve çoklu bakış açıları üzerine düşünülmesine katkı sağladığını ekleyerek Eleni Varikas’ı kürsüye davet etti.

“Dünyanın Dışlanmışları: Parya Suretleri,” başlığını taşıyan konuşmasında Prof. Dr. Eleni Varikas, Hannah Arendt’in 1951 yılında yayınlanan “The Burden of Our Time” kitabının başlığının genel olarak Arendt’in çalışmalarına dair bir özet niteliği oluşturduğunu belirterek sözlerine başladı. Bu başlığın, Batı’nın etik ve politik gelenekleri arasında radikal bir kopuşu temsil ettiğini söyleyen Varikas, kopuş sonucunda görülen Holokost’un siyasi modernleşmeyle bağlantısının altını çizdi. Savaş sonrası dönemde Hannah Arendt’in modernleşme ve soykırım arasındaki ilişkiyi anlamlandırmak için çaba harcadığını söyleyen Eleni Varikas, Arendt’in çalışmalarının önemine değindi.   

Yahudilerin sistematik ve planlı imhasının doğası hakkında 2. Dünya Savaşı sonrasında entelektüellerin uzun yıllar sessizliğini koruduklarını dile getiren Eleni Varikas; Arendt’in “Totalitarizmin Kaynakları” kitabının ise Holokost ile yüzleşme açısından öncü bir çalışma olduğunu, bu öncü çalışmanın Adorno ve Horkheimer tarafından devam ettirildiğini söyledi. Varikas, bu çalışmaların ilerlemeci tarih anlayışı ve ilerlemeci olmayan tarih felsefesi üzerine yeniden düşünmeye imkân tanıdığını da sözlerine ekledi.

Holokost sebeplerini bir yer altı suyunun yüzeye çıkmasına neden olan unsurlara benzeten Eleni Varikas, 1960’larda beliren tutumlarla meselenin Almanya’ya indirgendiğini ancak Almanya’yı hem içten hem dıştan ele alan analizlerin aslında ekonomik liberalizm ve siyasi liberalizm diğer bir deyişle kapitalizm ve demokrasi arasındaki bağlantıya dikkat çektiğini açıkladı. Varikas sözlerine şöyle devam etti: Yahudilere olan süreli nefret, tarihsel olarak neden Yahudilerin kurban seçildiğini açıklayabilir ancak suçun doğasını açıklayamaz.”

Eleni Varikas konuşmasında “parya”ya da odaklanarak 18. yüzyıldan beri "parya" metaforunun sosyal grupların kaderini belirleyegelen ve aslında tüm insanlık için geçerli ortak hukuk ilkesine ters gözüken ayrıcalığın mantığını eleştirmek için bir araç olabileceğinin altını çizdi. “Parya” ifadesinin tarihinin; demokratik ilkelerle belli dışlama pratikleri arasındaki sürekli bir gerginlikle ele alınabileceğini aktaran Varikas, son iki yüzyılda bu tür dışlayıcı pratiklerin yalnızca otoriter rejimlerde değil, demokratik siyasi sistemlerin merkezinde de gözlemlendiğini kaydetti. Varikas konuşmasını şu ifadelerle sürdürdü: “Parya, onu doğuran çoğul deneyimler ve kopuşlar tarafından şekillendirilmişti. Bunun yanı sıra paryaların tarihi, özgürleşmeyi baştan beri olması gerektiği yere çekmeye cesaret eden isyancı paryalara dair bir "gizli geleneği" de ortaya çıkarıyor. Bu gizli gelenek, insan suretine sahip her bireyin evrensel insanlık kategorisine kabulüydü. Avrupalı toplumlar Yahudilerle karşılaştığında evrensel insanlık tanımlarının paradoksları gözler önüne seriliyordu. Bireyler, insanlık adı altında atomlar gibi aynı görülebildi fakat kendilerini doğuran gruplarından ayrılamaz hale de getirildiler. Bu çelişkili yasallaştırma sistemi ve hakimiyet, yeri gelip evrensel insanlık argümanını gizledi. Birkaç insanın çıkarı tüm insanlığın çıkarı olarak sunulabildi. Bunun yanında insanlığın içinde Yahudiler, çingeneler ve kadınlar gibi belli sosyal gruplar; homojen kategoriler şeklinde inşa edildiler.”  

Eleni Varikas bu bağlamda demokrasinin siyasi dinamikleri üzerine düşünülmesi, demokrasiyi oluşturan ilkeler ve pratikler arasındaki uyumsuzlukların, devamsızlıkların ve zıtlıkların eleştirilmesi gerektiğini belirterek konuşmasını tamamladı.

Konuşmanın ardından Eleni Varikas’a teşekkür plaketini, Hrant Dink’in eşi Rakel Dink takdim etti. Rakel Dink, konferans için Boğaziçi Üniversitesi’ne de teşekkürlerini sundu.

Eleni Varikas

Eleni Varikas 1949 yılında Yunanistan’da doğdu. Şu an Vincennes Üniversitesi / Paris 8’de politika kuramı ve toplumsal cinsiyet çalışmaları emeritus profesörü ve CNRS’e bağlı Paris Sosyoloji ve Siyaset Araştırmaları Merkezi’nde (CRESPPA) araştırmacı olarak çalışmaktadır. Kendisi Fransa’da EHESS ve Paris 7 Üniversitesi, Brezilya’da ise São Paulo (USP) ve Campinas (UNICAMP) üniversitelerinde ders vermiş, Özgür Brüksel Üniversitesi, Lozan Üniversitesi, Atina Üniversitesi ve Floransa Avrupa Üniversitesi gibi kurumlarda öğretim üyesi ve misafir araştırmacı olarak görev almıştır. Ayrıca ABD’de Harvard Üniversitesi Avrupa Çalışmaları Merkezi, Columbia Üniversitesi ve New School’da misafir profesör olarak bulunmuştur. Feminizm, siyasi modernlikte toplumsal cinsiyetin konumu, toplumsal hiyerarşiler, ırkçılık, bilginin sömürgeselliği, beşerî bilimlerin epistemolojisi, öznellik ve Max Weber’de dışlanmışlık gibi çok geniş bir ilgi alanına yayılmış kitap ve makaleleri 9 dilde yayınlanmıştır. Makalelerinden bir derleme 2017 yılında Isabelle Clair ve Elsa Dorlin tarafından “Eleni Varikas. Pour une théorie fémininiste du politique” (Eleni Varikas. Feminist Bir Politika Kuramı’na Doğru) başlığıyla yayınlanmıştır.